www.eurobaluchi.com

فعل

كلمه ايست كه بر انجام كاری يا نسبت حالتی در زمان گذشته، حال يا آينده دلالت كند، مانند šotān "رفتم"، rawān  "می روم".
هر صيغه فعل كه بر شخص و زمان معينی دلالت كند از تركيب دو جزء "ماده" و "شناسه" ساخته ميشود. در بعضی از صيغه ها اجزاء ديگری چون پيشوند و پسوند نيز به ابتدا و انتهای فعل افزوده ميشود. بنابراين ساختمان فعل در زبان بلوچی را ميتوان با فرمول زير بيان نمود:

پسوند فعلی + شناسه + ماده + پيشوند فعلی = فعل

ماده

 ماده جزئی از كلمه است كه معنی اصلی را در بر دارد و معمولاً در همه صيغه ها ثابت است مانند  gwašt "گفت" در gwaštān گفتم، gwaštey گفتی، gwašt گفت،   gwašteyn گفتيم، gwašteyt گفتيد و gwaštant گفتند. ماده يا ريشه فعل در بلوچی بر دو نوع است "ريشه حال" و "ريشه گذشته" كه با حذف علائم مصدری از مصدر حال (مكرانی) يا مصدر گذشته (رخشانی) ساخته ميشوند، بعنوان مثال gwaš ريشه حال مصدر gwašag و gwašt ريشه گذشته مصدر gwašten ميباشند
 

پيشوند فعلی

 جزئيست كه به اول ماده اضافه ميشود، مانند be "ب" در begwaš  بگو.

پسوند فعلی

ضماير پيوسته مانند eš در begwašeš  "بگويشان" (به آنها بگو).

شناسه

حرف يا كلمه ايست كه چون به پايان ريشه فعلی افزوده شود، آنرا بصورت فعل صرف شده درآورده و دارای شخص و زمان باشد.
شناسه بر دو نوع است شخصی و زمانی. "شناسه شخصی" مانند ant برای سوم شخص جمع در
šotant "رفتند"  و ān برای اول شخص مفرد در     šotān "رفتم".  شناسه زمانی مانند ag در šotagant " رفته اند" كه بيانگر زمان ماضی نقلی است.


شناسه شخصی + شناسه زمانی = شناسه    

شناسه شخصی حال

شناسه شخصی حال برای اول شخص مفرد و جمع در لهجه های مختلف متفاوت است. سرحدی جنوبی همانند سراوانی و مكرانی شناسه های ān و eyn را بكارميگيرد، سرحدی مركزی و شمالی شناسه اول شخص مفرد يكسانی دارند (in) و سرحدی شمالی شناسه های in و an را بكار ميگيرد.

 

شناسه شخصی حال ( سراوانی، مكرانی، سرحدی جنوبی)

 

اول  شخص

 دوم شخص

 سوم شخص

مفرد ān ey (i)t
جمع eyn eyt

ant

ent    سراوانی 

Āyān āp a warent.     سراوانی)       آنها آب می خورند)

Man a rawān.            سرحدی جنوبی)              من می روم)

 

شناسه شخصی حال ( سرحدی مركزی و شمالی)

 

اول  شخص

 دوم شخص

 سوم شخص

مفرد

in

ey (i)t
جمع

eyn

an          سرحدی  شمالی

eyt

et     سرحدی  شمالی

ant

 

Āwān āp a warant.     سرحدی)       آنها آب می خورند)

Ammā a rawan.         سرحدی شمالی)            ما می رویم)

 مثال:

شناسه شخصی حال   

فارسی من می خوانم

ما می خوانيم

مكرانی

man wānān

wāneyn

سراوانی mon a wānān mā a wāneyn
سرحدی جنوبی man a wānān mā a wāneyn

سرحدی مركزی

man a wānin mā a wāneyn
سرحدی شمالی  ammā a wānan

 

شناسه شخصی گذشته

شناسه شخصی گذشته ( سراوانی، مكرانی، سرحدی جنوبی)

 

اول  شخص

 دوم شخص

 سوم شخص

مفرد ān ey -----
جمع eyn eyt ant

ent    سراوانی  

Āhān šotant      (آنها رفتند  (مكرانی 

Āyān raptent    (آنها رفتند  (سراوانی

 

شناسه شخصی گذشته ( سرحدی مركزی و شمالی)

 

اول  شخص

 دوم شخص

 سوم شخص

مفرد

on

ey

-----
جمع

eyn

an           سرحدی  شمالی

eyt

et      سرحدی  شمالی

ant

Ammā neštan.           سرحدی شمالی)        ما نشستيم)
Šomā goštet.             سرحدی شمالی)         شما گفتيد)

Mā nešteyn.                سرحدی مركزی  و جنوبی )        ما نشستيم)
Šomā gwašt.              سرحدی مركزی  و جنوبی )        شما گفتيد)

مثال:

شناسه شخصی گذشته

فارسی من خوابيدم   ما خوابيديم
مكرانی

man waptān

wapteyn

سراوانی mon waptān wapteyn
سرحدی جنوبی man waptān wapteyn

سرحدی مركزی

man wapton wapteyn
سرحدی شمالی  ammā waptan

 

ساختمان فعل در زبان بلوچی

شناسه شخصی + شناسه زمانی + ريشه فعل + پيشوند فعلی = فعل

جدول ساختمان فعل در زبان بلوچی

شناسه شخصی شناسه زمانی ريشه فعل پيشوند فعلی زمان
شناسه شخصی حال --- بن حال    (a)    حال ساده
شناسه شخصی حال --- بن حال be  حال التزامی
اول و دوم شخص جمع --- بن حال be امری
اول و دوم شخص جمع --- بن حال ma  فعل نهی
شناسه شخصی گذشته --- بن ماضی --- ماضی ساده
شناسه شخصی گذشته --- بن ماضی (a) ماضی استمراری
شناسه شخصی گذشته ag بن ماضی ---  ماضی نقلی
شناسه شخصی گذشته ag بن ماضی

         (a)      

ماضی نقلی استمراری
شناسه شخصی گذشته

at(agat)

بن ماضی ---  ماضی بعيد
شناسه شخصی گذشته

ín

بن ماضی be ماضی التزامی