لهجه های بلوچی ايران   (نقشه جغرافيايی لهجه ها)

بطوركلی ميتوان لهجه های بلوچی در ايران را بر مبنای صرف افعال متعدی در زمانهای گذشته به سه گروه شمالی، مركزی و جنوبی تقسيم كرد.
در گروه شمالی افعال متعدی صرف ميشوند و فعل با فاعل جمله در تطابق است. بعنوان مثال، علامت on  در Man go
šton ،  شناسه شخصی اول شخص مفرد است كه با فاعل جمله يعنی  Man  "من" همخوانی دارد.

Man gošton   من گفتم         ta gošte   تو گفتی         ammā goštan  ما گفتيم       āwān goštant  آنها گفتند

در گروه جنوبی (مكرانی) افعال متعدی در زمانهای گذشته (فقط برای سوم شخص مفرد وجمع) بر اساس سيستم ارگاتيو صرف ميشوند، بدينمعنی كه فعل  با فاعل جمله در تطابق نيست بلكه جمع يا مفرد بودن مفعول را نشان ميدهد، بعنوان مثال در جملات زير علامت ant در انتهای فعل  bortant نشانه جمع برای كتاب است و نه شناسه شخصی سوم شخص جمع. در ساختار ارگاتيو مكرانی علامت ā به انتهای فاعل اضافه ميشود ( mallemā)، مفعول بصورت مستقيم بكارميرود (بدون هيچ علامتی) و فعل به دو صورت سوم شخص مفرد و جمع كه در واقع بيانگر جمع يا مفرد بودن مفعول (در اينجا كتاب يا كتابها) است.

Mallemā ketāb bort.             معلم كتاب را برد
Mallemā ketāb bortant.        معلم كتاب ها را برد

گروه مركزی شامل سراوانی، ايرانشهری و سرحدی (منهای سرحدی شمالی كه در گروه شمالی قرارميگيرد) كه در آن افعال متعدی در زمان گذشته صرف نميشوند بدينمعنی كه فعل دارای هيچگونه شناسه شخصی نميباشد، مانند:

man gwašt  من گفتم        āyi gwašt   او گفت        āwān gwašt   سرحدی مركزی و جنوبی)          آنها گفتند)
mon di(st)       من ديدم   āyi di(st)    او ديد         āyān di(st)     سراوانی)          آنها ديدند )  

در اين لهجه ها هرچند كه فعل ظاهراً از فاعل تبعيت نميكند ولی نميتوان آنها را همانند لهجه مكرانی ارگاتيو ناميد چونكه هيچگونه تطابقی بين فعل با مفعول نيز وجودندارد. اما اگر در جمله ای فاعل و مفعول حذف شوند و بجای آنها ضماير پيوسته به انتهای فعل افزوده گردد، در آنصورت رابطه بين فاعل و فعل بهتر آشكار ميشود، مثلاً در جمله زير هر چند كه در ظاهر هيچ رابطه ای بين man "من" (اول شخص مفرد) و dist سوم شخص مفرد وجود ندارد ولی پس از حذف فاعل ومفعول، ضمير پيوسته on قبل از i قرارميگيرد يعنی اينكه فعل از فاعل پيروی ميكند.

Man akbarā dist.                سرحدی مركزی)                   من اكبر راديدم)
Akbarāon dist.                    حذف فاعل )                      اكبر را ديدم)
distoni.                                حذف فاعل و مفعول)                          ديدمش)                         

 

لهجه سراوانی

(Baranzahi (2003   لهجه های سراوانی را به دو گروه تقسيم ميكند:

١- لهجه سراوانی مركزی كه شامل نقاط مركزی شهر سراوان از جمله شستون، سرجو و بخشان ميباشد و همچنين نواحی  زنگيان، هشك hoššak ، گشت  gošt، جالق  jālq، كلگان kallagān، نااوگ nāug ،پسكوه و سب seb را نيز شامل ميشود.
٢‌- لهجه سورانی/دهواری، شامل سوران و نواحی اطراف آن (منهای سب كه به لهجه سراوانی مركزی تعلق دارد) و منطقه "دهوار" كه در منطقه لهجه سراوانی مركزی قراردارد ولی به لهجه سورانی متعلق ميباشد.

فرق اين دو لهجه ازجمله در شيوه ساختن ضميرملكی ميباشد. لهجه سراوانی مركزی برای ساختن ضميرملكی كسره اضافه رابكارميگيرد مانند
 ketābān-e mā "كتابهای ما" و لهجه سورانی / دهواری همانند ساير لهجه های بلوچی mey ketābān "كتابهای ما". در ادامه اين نوشته لهجه سراوانی مترادف است با لهجه سراوانی مركزی.

مشخصات لهجه سراوانی مركزی

-- صداهای خ x و غ q بشكل  k, g, h تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند. مثال: من خوردم Mon wārt ، تو خوردی Tow wārt ، ما خورديمwārt
-- تلفظ "ت" t در كلمات [پدر pet ، مادر māt ، برادر brāt]
-- شناسه ān برای اول شخص مفرد و ent برای سوم شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.  مثال: رفتم raptān ، رفتند raptent
-- خانه dawār ، بچه
čokk
-- سگ sag، گربه gorbag 
-- استفاده از مصدر rapten رفتن،  برای زمانهای گذشته  

-- ضمير ملكی  همانند فارسی با استفاده از كسره ‌اضافه ساخته ميشود، مانند : ketāb-e āyi كتاب او، ketābān-eكتابهای ما.
    čí mon مال من ، čí mā  مال ما.

-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل  بودن+ golāíš) ساخته ميشوند، مانند: دارم ميروم golāíš ān rawān،
    داشتم می رفتم golāíš atān raptān

 

لهجه مكرانی

شامل مناطق جنوبی بلوچستان از جمله راسك، سرباز، قصرقند و چاه بهار و بطوركلی مناطقی كه صرف افعال متعدی در زمانهای گذشته  بشيوه ارگاتيو ميباشد.

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q بشكل  k, g, h تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته برای اول و دوم شخص مفرد و جمع  صرف نميشوند.
برای سوم شخص مفرد وجمع، فعل بصورت ارگاتيو صرف
      ميشود بدينمعنی كه فعل، جمع يا مفرد بودن مفعول را بيان ميكند. مانند: 

  اكبر كتاب را خواند Akbarā ketāb wānt و  اكبر كتابها را خواند Akbarā ketāb wāntant

-- تلفظ "ت" t در كلمات [پدر pet ، مادر māt ، برادر brāt]
-- شناسه ān برای اول شخص مفرد و
eyn برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.
-- خانه l
úg ، بچه čokk
-- سگ kočak، گربه gorbag،
-- استفاده از مصدر šoten رفتن،  برای زمانهای گذشته 

-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل  بودن+ rawagā) ساخته ميشوند، مانند: دارم ميروم rawagā ān ،
    داشتم می رفتم rawagā atān

لهجه های موسوم به سرحدی
 

مناطق شمالی بلوچستان ايران را اصطلاحاً "سرحد" می نامند. لهجه های اين منطقه را بطوركلی ميتوان به سه قسمت تقسيم كرد: شمالی، مركزی و جنوبی .

سرحدی شمالی

شامل لهجه های طوايف شه بخش، گرگيج، براهويی و نارويی كه عمدتاً در خط مرزی ايران و افغانستان و نواحی اطراف زاهدان از "دومگ" در جنوب غربی تا "نصرت آباد" در شمال غربی ساكن هستند. 

 

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q تلفظ ميشوند.
-- صدای ه h معمولاً به a يا ā تبديل ميشود.
-- همانند فارسی تمامی افعال بر حسب زمان و اشخاص صرف ميشوند.
   مثال: من خوردم Man wārton ، تو خوردی Ta wārtey ، ما خورديم Ammā wārtan
-- تلفظ "س" s در كلمات [پدر piss ١ ، مادر mās ، برادر brās]
-- شناسه on برای اول شخص مفرد و an برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته)  بكار ميرود.  مثال: رفتم šoton ، رفتیم šotan
-- خانه gis ، بچه zāg
-- سگ kočakk، گربه piššik ،  (٢)
-- استفاده از مصدر šoten رفتن،  برای زمانهای گذشته 

-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل ا‌صلی + فعل داشتن) ساخته ميشوند، مانند:   دارم ميروم dārin rain ،
    داشتم می رفتم dāšton šoton

 

سرحدی مركزی

لهجه های طوايفی كه در منطقه بين خاش، ميرجاوه و زاهدان ساكن هستند (عمدتاً لهجه ريگی)

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند.
   مثال: من خوردم Man wārt ، تو خوردی Ta wārt ، ما خورديمwārt
-- تلفظ "س" s در كلمات [پدر pess ، مادر mās ، برادر brās]
-- شناسه on برای اول شخص مفرد و
eyn برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.
-- خانه ges ، بچه zahg
-- سگ kočak، گربه peššek ،
-- استفاده از مصدر šoten رفتن،  برای زمانهای گذشته 

-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل ا‌صلی + فعل داشتن) ساخته ميشوند، مانند: دارم ميروم dārin rain ،
    داشتم می رفتم dāšton šoton

سرحدی جنوبی

لهجه های طوايف "گمشادزهی" و "يارمحمدزهی" (موسوم به لهجه ماشكيدی) كه دربخش شرقی "خاش"، نواحی مرزی "ماشكيد" و اطراف سراوان ساكن هستند.

مشخصات اين لهجه ها

-- صداهای خ x و غ q بشكل  k, g, h تلفظ ميشوند.
-- افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند.
   مثال: من خوردم Man wārt ، تو خوردی Ta wārt ، ما خورديمwārt
-- تلفظ "س" s در كلمات [پدر pess ، مادر mās ، برادر brās]
-- شناسه ān برای اول شخص مفرد و
eyn برای اول شخص جمع (زمانهای گذشته) بكار ميرود.
-- خانه ges ، بچه zahg
-- سگ sag، گربه gorbag 
-- استفاده از مصدر rapten رفتن،  برای زمانهای گذشته

-- زمانهای استمراری جريانی با استفاده از ( فعل ا‌صلی + فعل داشتن) ساخته ميشوند، مانند:  دارم ميروم dārān rawān ،
    داشتم می رفتم dāštān šotān 

 

فارسی سرحدی جنوبی

سرحدی مركزی

سرحدی شمالی
ما رفتيم    mā rapteyn šoteyn amšotan
من گفتم man gwašt man gwašt man gošton
 من آمدم man yahtān man yahton man āton
من می روم man a rawān man a rain man a rain
به تو گفتم trāon gwašt trāon gwašt trā gošton
شهر ما mey šahr mey šahr ammey šār
 من می آيم man a yāwān man a yāin man a kāin

-----------------------------------------------

١-  با تلفظ i كوتاه مانند تلفظ i  اردو در dil "دل"
٢  با تلفظ i كوتاه (piššik)
٣