www.eurobaluchi.com

مصدر

 

 

مصدر كلمه ايست كه بر انجام كاری يا نسبت حالتی بدون درنظرگرفتن زمان يا شخص دلالت كند، مانند رفتن،گفتن، بردن و آمدن. در بلوچی دو نوع مصدر وجود دارد مصدر حال (مكرانی) و مصدر گذشته (رخشانی).

 

مصدر حال


مصدر حال در لهجه مكرانی بكارميرود و علامت آن
ag ميباشد، مانند kapag "افتادن". با حذف علامت مصدری كلمه ای كه باقی می ماند ريشه حال فعل يا "بن حال" ناميده ميشود.

 

 

 

مصدر حال

بن حال

rawag  

رفتن

raw             
janag  

زدن

jan              
kapag    

افتادن

kap               
warag 

خوردن

war              
laggag  اصابت كردن lagg
ostag  برخاستن ost

 

مصدر گذشته
 

در لهجه رخشانی بكاررفته و علامت آن en ميباشد، مانند  kapten  " افتادن". پس از حذف علامت مصدری كلمه ای كه باقی ميماند ريشه گذشته فعل يا "بن ماضی" ناميده ميشود، زيرا تمام زمانهای گذشته از آن مشتق ميشوند. بن ماضی فعل در بلوچی همانند فارسی با سوم شخص مفرد ماضی ساده يكسان است.

در فارسی فقط مصدر گذشته وجوددارد و مصدر حال اگر هم وجودداشته ازبين رفته است. بعنوان مثال روش، گويش، بينش، كنش، بويش، پرش، جهش، زنش و ... كه اسم مصدر ناميده ميشوند شايد مصدر حال بوده اند. رونده، گوينده، كننده، بوينده، بيننده، پرنده، جهنده، زننده از مشتقات اين مصدرها ميباشند.  (١)

 

 

 

مصدر گذشته

بن ماضی

ماضی ساده

šoten  

رفتن

šot   رفت
jaten  

زدن

jat   زد
kapten    

افتادن

kapt     افتاد
wārten 

خوردن

wārt  خورد
laggeten  اصابت كردن lagget  اصابت كرد
ostāten  برخاستن ostāt  برخاست

 

رابطه بن حال و بن ماضی

گروه اول

كه در آن بن ماضی با افزودن يكی از پسوندهای (t, et, āt) به انتهای بن حال ساخته ميشود. اين قاعده برای بيش از نيمی از افعال صدق ميكند. (٢)

                                                                                               

مصدر حال  -->

بن حال  -->

t, et, āt   --> بن ماضی   --> en     --> 

مصدر گذشته

kapag     افتادن  kap kap +t kapt kapt+en kapten             
gwapag  بافتن gwap gwap +t gwapt gwapt+en gwapten
čārag   نگاه كردن čār čār +et čāret čāret+en čāreten
laggag   اصابت كردن lagg lagg+et lagget lagget+en laggeten
ostag      برخاستن ost ost+āt ostāt ostāt+en ostāten

 

گروه  دوم

مصدر حال و مصدر گذشته كاملاً متفاوتند مانند ديدن (gendag, disten)  و رفتن (rawag, šoten) . 

Man gendān         (من می بينم   (مكرانی

Man a gendin       (من می بينم   (سرحدی

Man dist                من ديدم

 

Ā rawant              (آنها می روند (مكرانی

Ā a rawant           (آنها می روند (سرحدی

Ā šotant                آنها رفتند   

گروه سوم

بن ماضی شكل تغييريافته بن حال است مانند شدن (barag, borten)، رفتن (٣) (rawag, rapten) و زدن (janag, jaten)

 

مصدر حال    

بن حال  

    بن ماضی    en     

مصدر گذشته

janag     زدن jan jan -n + t jat jat+en jaten             
barag   بردن bar bar (ao) +t bort bort+en borten
rawag   رفتن raw raw (w p)+t rapt rapt+en rapten

************

مصدر فارسی مصدر رخشانی بن ماضی رابطه بين بن ماضی و بن حال بن حال مصدر مكرانی
باختن bāhínten bāhínt

 + t

bāhín bāhínag
فرورفتن boďďeten boďďet

 + et

boďď boďďag
بريدن borreten borret  + et borr borrag
بردن borten bort (a o) + t bar barag
شدن buten  but   (aw u) + t

(ow u) + t

(ay u) + t

baw

bow

bay

bawag bowag  bayag
بازكردن bújeten bújet  + et búj bújag
نگاه كردن čāreten čāret  + et čār čārag
چراندن čārínten čārínt  + t čārín čārínag
چريدن čareten čaret  + et čar čarag
تكان دادن čānďínten čānďínt  + t čānďín čānďínag
چيدن četen čet (-n) + t  čen čenag
بوسيدن čokketen čokket + et čokk čokkag
دادن dāten dāt (ay ā) + t day dayag
نگهداشتن šten št (r š) + t dār dārag
پاره كردن derreten derret + et derr derrag
ديدن disten dist -------- gend gendag
دزديدن dozzeten dozzet + et dozz dozzag
دوختن dohten doht (úč oh) + t dúč dúčag
دوشيدن dúšeten dúšet + et dúš dúšag
 آويزان كردن dranjeten dranjet + et dranj dranjag
 قطع كردن ďaleten ďalet + et ďal ďalag
گشتن gašten gašt (rd š) + t gard gardag
 گرفتن gepten gept (r p) + t ger gerag
 قطع كردن goďďeten goďďet + et goďď goďďag
 گريستن gríten grít (-w) + t gríw gríwag
باريدن gwāreten gwāret + et gwār gwārag
بافتن gwapten gwapt + t gwap gwapag
گذشتن gwasten gwast (z s) + t gwaz gwazag
گفتن gwašten gwašt + t gwaš gwašag
خنديدن handet en/ kandeten handet / kandet + et hand / kand handag / kandag
گذاشتن hešten hešt (ll š) + t hell hellag
جويدن jāpten jāpt (aw āp) + t jaw jawag
jāeten jāet (aw ā) +et jaw
زدن jaten jat (-n) + t jan janag
سرفه كردن jakketen jakket + et jakk jakkag
افتادن kapten kapt + et kap kapag
كشيدن kaššeten kaššet + et kašš kaššag
كردن korten kort (an or) + t kan kanag
كوبيدن koťťeten koťťet + et koťť koťťag
اصابت كردن laggeten lagget + et lagg laggag
لغزيدن lagošten lagošt + t lagoš lagošag
لرزيدن larzeten larzet + et larz larzag
خواستن lúťeten lúťet + et lúť lúťag
 پذيرفتن، تييدكردن manneten mannet + et mann mannag
مكيدن mečeten mečet + et meč mečag
mehten meht (č h) + t
مردن  morten mort (e o) + t mer merag
درگيرشدن meřeten meřet + et meř meřag
ماليدن mošeten mošet + t moš mošag
نشاندن nādínten nādínt + t nādín nādínag
نوشتن newiseten newiset + et newis newisag
برخاستن ostāten ostāt (t tā) +t ost ostag
پختن pakketen pakket (č kk) + et pač pačag
pahten paht (č h) + t
pohten poht (ač oh) + t
 رعايت كردن pajjeten pajjet + et pajj pajjag
گدايی كردن penďeten penďet + et penď penďag
 تحمل كردن pojjeten pojjet + et pojj pojjag
 فرورفتن potreten potret + et potr potrag
 شكستن prošten prošt + t proš prošag
شكاندن prúšeten prúšet + t prúš prúšag
 ريختن (لازم) rehten reht (č h) + t reč rečag
ريختن  (متعدی) ríčeten  ríčet  + et ríč ríčag
پروراندن rúdínten rúdínt + t rúdín rúdínag
پاره شدن sesten sest (n s)+ t send sendag
تكان خوردن soreten soret + et sor sorag
 تكان دادن sorínten sorínt + et sorín sorínag
سوزاندن súčíneten súčínet + t súčín súčínag
  šapeten šapet + et šap šapag
پرت كردن šānten šānt + t šān šānag
شستن šošten šošt (úd oš) + t šúd šúdag
رفتن rapten rapt (w p) + t raw rawag
تازاندن čínten čínt + t čín čínag
تاختن tačeten tačet + et tač tačag
ترسيدن torseten torset + et tors torsag
ترساندن torsínten torsínt + t torsín torsínag
توانستن towānten towānt + t towān towānag
تركيدن trakketen trakket + et trakk trakkag
 تركاندن trākínten trākínt + t trākín trākínag
trakkínten trakkínt + t trakkín trakkínag
خواباندن wāpínten wāpínt + t wāpín wāpínag
خواندن wānten wānt + t wān wānag
خوردن wārten wārt (a ā)+ t war warag
خوراندن wārínten wārínt + t wārín wārínag
خواباندن wapínten wapínt + t wapín wapínag
خوابيدن wapten waspeten wapt waspet (-s)+ t waps wasp wapsag waspag
ايستادن úštāten úštāt (t tā) +t úšt úštag
ايستاندن úštaínten úštaínt + t úštaín úštaínag
آوردن yārten yārt + t yār yārag
آمدن yahten  yaht   (āw ah) + t yāw  yāwag

yāyag

(āy ah) + t yāy 
           
دانستن zānten zānt + t zān zānag
زاييدن zaten zat + t za zaag
زاياندن zaínten zaínt + t zaín zaínag
برداشتن zorten zort (ú o) + t zúr zúrag
           
  ďāh dāten       ďāh dayag
  seťť korten       seťť kanag
  jopp korten       jopp kanag
           
           
           
           
           
           

 

---------------------------------------------------------------------

 ١    امينی. صادق: دستور زبان فارسی  
 ٢    A Course in Baluchi,      (Montreal 1969)   Barker, A. R. and Mengal, A. K
٣-  مصدرگذشته rapten كه درواقع شكل تغيير يافته مصدر حال rawag ميباشد فقط در لهجه سراوانی و سرحدی جنوبی بكارميرود. ساير لهجه ها مصدر گذشته šoten را بكار ميگيرند.