www.eurobaluchi.com

افعال متعدی

فعل متعدی فعليست كه معنی آن بوسيله كلمه ديگری كه مفعول خوانده ميشود تمام شود، مانند ديدن، زدن. من اورا ديدم ، من كتاب را خواندم.
صرف افعال متعدی (ماضی) در لهجه های مختلف بلوچی متفاوت ميباشد، بطوركلی ميشود لهجه های بلوچی را به سه گروه شمالی، مركزی و جنوبی تقسيم كرد.

١ - لهجه های شمالی (سرحدی شمالی) ، فعل متعدی همانند فعل لازم برای تمام اشخاص صرف ميشود.
٢- لهجه های مركزی شامل سرحدی مركزی و جنوبی، سراوانی و ايرانشهری فعل متعدی صرف نميشود.
٣- لهجه های
جنوبی (مكرانی) فعل به دو صورت سوم شخص مفرد و جمع صرف ميشود ولی فعل با فاعل درتطابق نيست بلكه مفرد يا جمع بودن مفعول را نشان ميدهد.

ماضی ساده (فعل متعدی)

لهجه های شمالی

شيوه ساختن:    با استفاده از جدول ساختمان فعل ،                    شناسه شخصی گذشته + بن ماضی = ماضی ساده

ماضی ساده (فعل متعدی)   مصدر disten "ديدن"  ( سرحدی شمالی )

 

اول  شخص

 دوم شخص

 سوم شخص

مفرد man diston    من ديدم ta distey    تو ديدی ā dist      او ديد
جمع ammā distan    ما ديديم šomā diste شما ديديد ā distant  آنها ديدند

 

لهجه های مركزی

شيوه ساختن:    با استفاده از جدول ساختمان فعل ،                                            شناسه شخصی گذشته + بن ماضی = ماضی ساده
شناسه شخصی گذشته برای تمام اشخاص برابر است با شناسه شخصی سوم شخص مفرد كه تهی ميباشد:     0 + بن ماضی = ماضی ساده

ماضی ساده (فعل متعدی)   مصدر disten "ديدن"  ( سراوانی ، سرحدی مركزی و جنوبی)

 

اول  شخص

 دوم شخص

 سوم شخص

مفرد man di(st)     من ديدم

mon di(st)  سراوانی

ta dist    تو ديدی

tow dist

āyi dist      او ديد
جمع mā dist    ما ديديم šomā dist  شما ديديد āyān/āwān dist آنها ديدند

 

لهجه های جنوبی (مكرانی)

افعال برای اول و دوم  شخص مفرد وجمع همانند لهجه های مركزی صرف نميشوند. برای سوم شخص مفرد وجمع، فعل بصورت ارگاتيو صرف ميشود بدينمعنی كه فعل، جمع يا مفرد بودن مفعول را بيان ميكند. مفعول بصورت مستقيم (بدون هيچ پسوندی) بكار ميرود و فاعل با علامت ارگاتيو ā مشخص ميشود. بنابر اين يك جمله ارگاتيو مكرانی به فرم زير ساخته ميشود:

 (سوم شخص مفرد يا جمع) فعل + مفعول (بدون پسوند) + (ā + فاعل) = جمله ارگاتيو مكرانی 

Hassanā súp wārt            حسن سيب را خورد
Hassanā súp wārtant       حسن سيبها را خورد

Āyiā ketāb wānt              او كتاب را خواند
Āyiā ketāb wāntant         او كتابها را خواند

Gorkā pas wārt              گرگ گوسفند را خورد
Gorkā pas wārtant         گرگ گوسفند ها را خورد

ارگاتيو در لهجه سراوانی و سرحدی

برخلاف لهجه مكرانی كه در فرم ارگاتيو، مفعول بشكل مستقيم و بدون هيچگونه پسوندی ظاهر ميشود و فاعل جمله دارای علامت ارگاتيو ā ميباشد در لهجه های سراوانی و سرحدی هميشه مفعول در جمله علامتگذاری ميشود . بنابر اين لهجه های سراوانی و سرحدی ارگاتيو نميباشند هرچندكه فقط در يك مورد خاص فاعل جمله دارای علامت ارگاتيو ā ميباشد، آنهم تنها در صورتيكه فعل جمله متعدی (ماضی) است و فاعل، سوم شخص مفرد (به استسثنای ā, āyi)، اسم عام و معرفه باشد.

bačak šot              پسرك رفت
bačakā gwašt        پسرك گفت 

morg nešt             پرنده نشست
morgā bāl kort     پرنده پروازكرد

هرچند كه "بال كرتن" bāl korten پروازكردن ممكن است در زبانهای ديگر فعل لازم باشد ولی  چون در بلوچی پروازكردن با فعل متعدی "كرتن" korten كردن بكارميرود، فاعل بصورت ارگاتيو بيان ميشود.
اسامی خاص نيز بشكل ارگاتيو بكارنميروند، مثلاً آگر اكبر كه شغلش معلمی است وقتی با نام خاص آكبر بكار ميرود فرم ارگاتيو ندارد ولی با نام عام معلم بشكل ارگاتيو بيان ميشود.

Akbar gwašt.            اكبر گفت
mallemā gwašt.        معلم گفت

-------------------------------------------------------

١  A Study of Ergativity in Baluchi  (1989) Farrell, Tim

The Ergative System in Balochi   Agnes Korn٢